Düşün: Yatağa serilmiş tiril tiril çarşaf buruşup kirlenmezse yaşamı olmaz. Denge,bu yüzden uzak dengeye; düzen, kaosa bükülür, değilse hiçbir şey olmazdı.Diyeceğin varoluşsal bir zorunluluktur bu. Kışın ölü dediğin doğa baharda dirilir. Küçük bir Büyük Patlama'dır (Big Bang) bu.

— Uluer Aydoğdu/Yeryüzü Yeniği (@ulueraydogdu) October 15, 2023

Varoluşsal zorunluluk yazısı ilk önce Uluer Aydoğdu üzerinde ortaya çıktı.

Yıkılacaksan da vuruşa vuruşa birader
asil bir duygudur bu kanında dolaşan
Ankara’nın taşına bak ve kımılda
kavra şiirini
barut mu, aha işte kalbin
rüzgâr nasıl olsa esecek, belki de o rüzgâr sensin
ol emre uyarak alacalandı mı üzüm
durmaz yürür şaraba, sonrası şiirkerim!

↔💙🎶🌻

Düşünüp taşınmak var olan (mevcut) yerini, konumunu, halini başka bir yere, konuma, hale taşımak demek. Neymiş efendim, düşünüp başka bir konuma, yere, hale taşınırım. Değilse düşünmüyorumdur ya da düşünülmüş ve düşüneni başka bir yere, hale taşımış olanı tekrarlıyorumdur.

Düşünüp taşınmak var olan (mevcut) yerini, konumunu, hâlini başka bir yere, konuma, hâle taşımak demek. Değilse düşünmüyor çoktan düşünülmüş bir yere, hâle taşınmış oluyorum.

↔💙🌻

Toz oluş

İrili ufaklı zerrelerin tozup durduğudur hepi topu. Tozdur ve toz oluştur hepsi. Burada doludizgin ve azgın akışın var ettiği nesneler, bedenler değil akışın bizatihi kendisi anlatılır. Durmayarak durmak dlye bilinir kuşlar arasında,  burada kalmayarak burada kalma anlatılır.

↔💙🌻

Ne kadar isabetli şeyler şu kuşlar, başka bir şey olmaya da olurmuş.

Martılar olmasaydı misal gökyüzü boş bir tuval gibi olurdu şiir geçmez türkü işlemez.

Misal kırlangıçlar olmasaydı ne yapardım.

“Kuşların kraliçesidir kumrular”, diye soluksuz, ama aheste beste, sanki  zen zene, hiç hiçe tekrarlayarak balkonda görünen

Her an ki an ne kadar sürer, belki bir saniye, belki yıllar yıllar, hatta çağlar çağlar, yeni bir sayfa açılıyor efendim. Önceki sayfa ise buruşturulup, yırtılıp, yakılıp atılıyor. Sürekli devinim. Katı, sert, hareketsiz gibi görünen şeyler görebilen gözler için hiç de öyle değil. “Duyularımız yeterince iyi olsaydı kayalıkların raks eden kaos olduğunu görürdü”. Makroskobik düzeyde olduğu gibi mikroskobik düzeyde de bitmek bilmeyen bir uğraş sürüyor, Nietzsche işte.

↔💙🌻

O kendi canına kıydıkça kendini yaratıyor, kendini yarattıkça kendi canına kıyıyor. Başlamadığı için sona ermiyor. Tabii başlamayı da seçebilirsin. Seçtiğinde ki seçtin başlangıç koşulunu değiştirdiğin için sına erecek bir yolda buldun kendini. Başlangıçın başlamamak olsaydı sona ermeyecektin. Aslında zihinsel bir düzenleme bu. Kurgulanan ve inşa edilen bir ben’sin.

↔💙🌻

Hangi çiçeklerin ruhunu taşıyoruz kim bilir
belki de bir solucan deliğinden geçip geldik buraya.

↔💙🌻

Şiir ucuyla gördüklerim

Kalp ucuyla gördüklerim: İnsan doğduğuna inandığı için ölür. Ya da yaşamı olduğunu düşündüğünde ölüme yakalanmıştır.

↔💙🌻

Arzunun atıyım, gerinmenin uzay-zaman dokusu
hiç yoktan geliyorum
hiç yoktan bir çıkıntının ucundaki girintiden
hiç yoktan bir vadide akan dereden
dünyanın fırlatıp attığı bir çığlığım

hiç çekiş, inilti
hiç yoktan temeller üzerinde yükselen
sofistike bir sey
şu an onu okumaktasın
burası hiçliğin sesi
istersen sesin hiçliği de diyebilirsin
de gitsin gidebildiği kadar
hiç çekmenin böğürtüsüyüm ben
dünyayı ele avuca gelmezliğinden tutup kavramanın hiç denizi
dünya denilen bu tümsekteki debelenip çırpınmalarım boşta kalmış ellerim kadar hiç
ağırdan alıp kendini zamana yayıyor çakıltaşı
uzatmanın âlemi değildir de nedir bu
âlemin uzatması
ben ne bilirim.

Akıştan başka bir varlığın yok yahu
varlığından başka bir akış.

↔💙🌻

Aşk, bileşenlerinin toplamını aşan anlamı ve hayatı olan toplu bir örgütlemenmedir. Tıpkı doğa gibi ya da bir çiçek, karınca ya da insan gibi. “More is different”, fazlası farklıdır diye tabir edebiliyoruz bunu. Tam da bu yüzden bileşenler değişir ama kendini örgütleme aşkın bir ilke olarak hep vardır. Burada, bu işte ille de fail arayacak olup fail kim diye soracak olursak fail kendini örgütlemedir diyebiliriz. Peki ve güzel yapıp eden kendini örgütlemeyse yapılıp edilen ne sorusu çıkar karşımıza, öyle değil mi? Yapılıp edilen, yapıp eden kendini örgütlemenin ortaya çıkardığı, yani yarattığı şey, nesne ve bedenler değil kendini örgütlemenin kendisidir. Başka bir söyleyişle asıl olan kendini örgütlemedir, kendini örgütlemenin ortaya çıkardığı şey, nesne ve bedenler değil. Öyleyse kendini örgütlemenin kendini örgütlediğini, yani örgütleyenin de, örgütlenenin de kendini örgütleme olduğunu söylüyoruzdur (self-organization). Asıl olanın bu olduğunu söylüyorum. Etrafımızda gördüğümüz, işittiğimiz, dokunup kokladığımız, yediğimiz, içtiğimiz şey, nesne ve bedenler ise kendini örgütlemenin ortaya çıkardığı, yarattığı şey, nesne ve bedenlerden başka bir şey değiller. Burada yaratılan ya da ortaya çıkarılan asıl şey ise kendini örgütlemedir. Kendini örgütleme kendini yaratmakta, kendini ortaya çıkarmaktadır. Kendini var ettikçe var olmakta, var oldukça da kendini var etmektedir, söylediğim budur. Yaratan ve yaratılanın kendini örgütleme olduğu… Başka bir söyleyişle öznenin de nesnenin de kendini örgütlemedir. Belki gözümüzde canlandırılması çok güç ama kendini örgütleyenin kendini örgütlemenin kendisidir demek istiyorum. Ortada görünmese de kendini örgütlemeden başka bir şeyin olmadığını… Kendini örgütlemenin kendini var ettiğini, yani yarattığını, ortaya çıkardığını…

Burada kendi dediğimiz şey; bir şey, bir nesne, bir beden, bir cisim olmayan kendini örgütlemekten başka bir şey değil.  Ve her defasında ya da anbean kendi kendine kendini örgütleyen kendini örgütlemeden söz ediyoruz burada. Daha genel olarak örgütlemeden. İlle de bir varlıktan söz edecek olursak asıl varlık örgütlemenin kendisidir. Gövde ya da beden odur. Ve o anbean kendini (toplamını) aşan anlamı ve hayatı olan bir şey. Asıl olan bu. Kendi kendine kendini ortaya çıkarıp yaratan örgütlenme bu. Örgütlenme kendi örgütlüyor. Var olan bu, olup biten, bitip olan bu. Misal doğa. Toplu bir kendini düzenleme, örgütleme, organize etmedir. Kendi kendine kendini yapma ve aynı zamanda da kendi kendine yapılıp edilme. Yapıp eden de yapılıp edilen de kendini örgütlemedir. Yapılıp edildiği kendini yapıp eden örgütlemedir bu, düzenleme, organize etme.

Dört boyutlu bir kafeste olduğumuz için bunu anlamak, gözümüzde canlandırmak çok güç. Dört boyutlu, daha doğrusu boyutsuz bir şeyi boyutlu akıl yürütmelerle anlamanın, boyutlu şeyler arayan gözlerle görmenin neredeyse imkansız oluşundan söz ediyorum.

İlle de dört boyutlu şey,  nesne ve beden arayan gözlerimiz doğal olarak boyutsuz, bir şey, bir nesne, bir beden, bir cisim olmayan kendini örgütlemeyi göremeyecektir.

Ve misal, doğa bileşenlerine karşı ilgisizdir. Aşk için bileşenleri “saman köpeklerinden” başka bir şey değildir. Çiçek moleküllerden oluşur ama molekül değildir. Moleküller atomlardan oluşur ama molekül değildir. Atomlar atomaltı parçacıklardan oluşur ama atomaltı parçacıkları değildir. Doğa enva-i çeşit şey, nesne ve bedenden oluşur ama bir şey, bir nesne, bir beden değildir. Doğa ağaçlar, orman, börtü böcek, sincap, çiçekler, kaplan, nehir, dağlar, antilop, primat değildir. Onların yapıp ettiği, örgütlediği bir şeydir, ah, evet onların toplamıdır ancak o toplamı aşan anlamı ve hayatı vardır. Bileşenlerine indirgenmez, bileşenlerine karşı ilgisiz, duyarsız ve onlara karşı hiç de cömert olmayan bir bütünden, öbekleşmeden, tümlükten söz ediyorum.

↔💙🌻

Jack Hirschamn

↔💙🌻

Asıl olan akıştır. Ne yıldızlar ne dağlar ne de lnsan. Akışın var ettiği şeylerin, nesnelerin, bedenlerin değil de akışın asıl olduğunu söylüyorum. Kaldı ki akışın var ettiği şeyler, nesneler, bedenler de akıştan başka bir şey değiller. İçin için, dışın dışın her şey, her nesne, her beden akıyor. Ucu yok bucağı yok akışın. Çünkü bir şey, bir nesne, bir beden değil. Boyutları yok. Bu yüzden görülebilen, işitilebilen, dokunulabilen bir şey değil.

↔💙🌻🏹

“Sevdakeş”… Bir dönem Yeşilçam”da oyuncu, sonrasında da Avustralya’ya gidip yerleşmiş şair Nihat Ziyalan’ın Yapı Kredi Yayınları’ndan çıkmış yeni kitabının ismi. Güzel, ilginç, çarpıcı bir kitap ismi. Kitabı okumadım, bu yüzden şiirler hakkında ahkam kesecek değilim. Hele hele Nihat Ziyalan hakkında hiç. Şairliğini de konuşacak değilim bu konu beni aşar. Beni aşan sularda yüzmeyi hiç sevmem, zaten iyi bir yüzücü de değilim. Yeryüzüne ayaklarım bassın isterim, toprağı, zemini hissetmek.

Sevdakeş, güzel bir kitap ismi, söylemiştim bunu, harika bir buluş olduğu da doğru, bunların ötesinde ise bağımlılığa işaret ediyor. İlgilendiğim konu da bu. Esrarkeş’ten devşirilmiş bir sözcük ve pek yerinde. Düşünelim öyleyse biraz. Esrarkeşler esrara bağımlıdır, öyle değil mi?  Sevdakeş de sevdaya bağımlıdır öyleyse.  Buradan çıkarak bağımlı olduğumuz şeyleri çoğaltabiliriz pekala. Arabakeş, eşyakeş, kitapkeş, iktidarkeş, şiirkeş, sekskeş, kahvekeş, çaykeş, alkolik deniyor ama alkolkeş, rakıkeş, parakeş… Ve hatta hayatkeş. Bağımlılığın, tiryakiliğin en önemli özelliği varlığını bağımlı olunan şeye, maddeye, işe, kavrama bağlamaktır. Ve bir kere öyle ya da böyle bağlandıktan sonra o şey neyse onsuz yapamamaktır. Bağımlı o şey neyse onsuz yapamadığı gibi hep daha fazlasını ister bir de. Varlığı tamamen bağımlı, tiryakisi olduğu şeye bağlıdır artık. Onsuz yapamaz. O şeyin yokluğu düşüncesi bile katlanılmazdır. Bu yüzden o şeyi elde etmek için her şeyi göze alır keşler.

↔💙🌻🏹

Var olmaktan başka muhafaza edeceğin bir şey yok. Var olmak, adı üstünde var olmaktır. Var olmak daima hazır (hızır) olmak demektir. Herhangi bir şeye, bir maddeye, eşyaya, araca, teknolojiye, ideolojiye, inanca, mite, hikayeye bağımlı olmadan. Esrarkeş nasıl esrara bağımlıysa İdeolojikeş de ideolojiye bağımlıdır. Yani inancı tarafından yönetilmektedir inançkeş. Varlığı bağımlı olduğu miti var etmektedir mitkeşin. Yani var, ama yoktur. Yani var değildir. John Zerzan’nın vurguladığı gibi “mevcudiyetten sürgün”dür. Keşsen, var, yani mevcut, yani
hazır değilsen yokluğun başka şeyleri var ediyordur.

❤👉🐒🔴

Johny Rotten, Sex Pistols’un solisti, bektaşi, veli ya da hacı da diyebiliriz, tüm şiirbazlardan kendini esirgeyip bağışlayan ücra “No future, no future” diye bir tepe not çıkmıştı varoluşa, alıp kalp ucuma koymuştum, elde var bir. Ve İlya Prigogine, eşik cinlerimdendir, pir, abdal ya da termodinamiğin şairi salik “Is Future Given”,  Gelecek var mıdır ya da var gelecek midir, diye bir açıklık bırakmıştı önüme pattadan mor salkımlı, elde var iki. Aşağıdan yağar yağmur, diplere, kuytulara senalar olsun. “Umbah, umbah”, diye halay çekerken buldumdu kendimi, ekleme yapmayı pek severim, aşk yapmayı, yol yapmayı, gönül, ekledimdi: Hayır, gelecek ancak başıma geldikten sonra bilebileceğim bir şey. Şeyin ecesi, şeyin dibi. Peki ve pek güzel. Başıma geleceklerin başına geçebilir miyim acaba? Soru bu, bilmece kıvamında tam bir koan beyefendisi. Koanlar, hani sözün bittiği yer deriz ya aha işte orada bitiveren henüz açmamış çiçeklerdir.

👉❤🏹💙🖑

Ben şimdi biraz Bektaşiyim, biraz Abdal, biraz Hikmet
Gökçe bir açıklıkta
kalbim gider ben giderim
ben şimdi biraz Veli’yim, biraz Pir, biraz Nazım
Enver bir göğün altında
şiirdir bu
şiiriyet’ten sual olunur mu hiç
ben şimdi biraz Behram’ım, biraz Çelebi, biraz Attar

🌙😊↔🌻🌜🔴

Karışıp karmaşıklaşmıyorsa bir şey hakkında konuşamam

Uzman ya da otorite değilim.Kaldı ki uzmanlık ya da otorite olmak bütünsel (total) olanı bileşenlerine indirgemekten başka bir şey değil. İşbirliği yerine işbölümünü öne çıkaran hayali ve kurgusal gerçekliğimizin uzantısıdır indirgemek. Bütünden koparıp bütüne yabancılaştırma aparatı.

Ah,evet fiziksel gerçekliğe uymayan hayali ve kurgusal (insanbiçimsel) bir gerçekliğimiz var.Tipik bir kapalı kap.Eşik cinlerimden 77 Nobel Kimya Ödüllü İlya Prigogine’nin (termodinamiğin şairi olarak da bilinir ve 60’lı yıllarda devrim yapmıştır) bütün çıplaklığıyla gösterdiği üzere içeriden ve dışarıdan enerji akışları yoksa sistemlerin var olan konumunu sürdürme eğiliminde olduğunu ve kapalı kaplarda/toplumlarda/gerçekliklerde tarihsel sonuçların hep aynı olduğunu biliyoruz. İnsanbiçimsel uygarlığımızın tüm anlam, değer ve kurallarının,yani kırmızı çizgilerinin kendimizi kapattığımız hapishanenin demir parmaklıkları olduğunu söylüyorum.Dengedeyse sistem ki “denge, biyolojide ölüm demektir,madde kör ve uyurgezerdir (sleepywalker).Uzak dengede ise madde uyanıp görmeye başlar ve çevresiyle dayanışmaya, işbirliğine girişir.Böyle buyuruyor Ilya Prigogine, süperzerdüşt’tur. Yanında Gustav Mahler’in 2. Senfonisi iyi gider.

Etrafımızda gördüğümüz, işittiğimiz, dokunup kokladığımız, yediğimiz, içtiğimiz her şey, her nesne, her beden görece uzak dengede ve kaotik (mikroskobik) temeller  üzerinde yükselip makroskobik sınırda beliren görece dengede ve düzenli şey,  nesne ve bedenlerdir. Görece daha katı, sert ve hareketsiz (düzenli/dengede) şeyler daha ağırdan alıp zamana öyle yayarlar kendilerini. Örneğin dağların ya da çakıl taşlarının ömürleri daha uzundur. Doğumları uzun sürdüğunden ölümleri de uzun sürer.

Bileşenlerimiz olan atomaltı parçacıklarının, atomların, moleküllerin toplamını aşan anlamı ve hayatı olan öbekleşmeleriz biz. Öyle ya da böyle yeniden bileşenlerimize dönüşeceğiz. Yani ölü ya da diri dünyaya gömülüyüz.

Öbekleşmelere ben mahsul diyorum. Aynı zamanda da tohum olan. Mahsul var olamayacağı yere/zamana gelince var olabileceği toprağa, o doğurgan rahmin, matrisin bildiğine, şefkatine tohum olarak ekilir. Üst, alt; alt, üst olur böylece anbean.

Ancak mahsul tohumlardan oluşur ama tohum değildir. “More is different”, fazlası, daha fazlası farklıdır diye tabir edebiliyorum ki bu durumu ilk fark edenlerdendir Prigogine. Daha öncesinde

P. W. Anderson’nun “More is different” başlıklı makalesinde karşımıza çıkar. 88 Nobel Fizik Ödüllü Robert B. Laughlin’in vurguladığı gibi “Ben atomlardan oluşuyorum ama atom değilim.” Burada şunu da söylemeden geçemeyeceğim: Bileşenlerinin toplamını aşan anlamı ve hayatı olan şeyler bileşenlerine karşı ilgisizdir. Hatta bileşenler onlar için “saman köpeklerinden” başka bir şey değildir.

Bir de denge ile uzak dengenin ya da düzen ile kaosun yüzde yüz, mutlak olmayan iki uğrak yeri olduğunu söylemek isterim. İlya Prigogine ve Isabelle Stengers’in birlikte yazdıkları nefis bir kitap var: Kaostan Düzene – İnsanın Doğayla Yeni Diyaloğu. Bilirsiniz hakiki diyaloglar şaşırtıcıdır. Oysa insanbiçimsel uygarlığımız monologtan başka bir şey değil. Kibirli, buyurgan, zorba ve cahil. Cahilliği bütünden uzaklaşmak anlamında kullanıyorum.

Bebek yürümeyi öğrenirken denge ve uzak denge uğrak yerlerine vararak ilerlemeyi öğrenir. Yürümesi, ilerlemesi için adım atıp dengeden uzaklaşması gerekir, sonra diğer adımla, hop dengeye ulaşır. Yoksa yürüyemez. Toplumlar da böyledir. Uzak dengeyi, yani kaosu göze almazlarsa yürüyemezler. Tam da bu yüzden hep dengede kalmak, istikrar vs. tehlikelidir. Kaosla korkutulmaktan söz ediyorum. Yani ölü kalmamız isteniyor, yukarıda da söylediğim gibi kör ve uyurgezer olmamız.

🍒🍀🍒🍀

Yıkılacaksan da vuruşa vuruşa birader yazısı ilk önce Uluer Aydoğdu üzerinde ortaya çıktı.

Varlığın yokluğundan

yokluğun varlığından dem alıp

büyü alıp, sancak

kendi kendime, kendimi yaratmalara giriştim

durmayarak duruyor işte kuşlar

burada kalmayarak burada kalıyor madde

yegane şiirdir pırrr

onların esirgeyen

onların bağışlayan teşrifatçılığıyla

kalbi olan kutlu bir yola burkuldum.

Kadim bir ayettir

kalbi varsa yolun yürü git

gerisini merak etme sen

kalp verip gönül alıp

şelaleyi sezince titreyip ürperen suyun hissettiğine gittim

daha büyük şiirlere açılma çayırına

kendi canına kıyıp kıyıp kendini yaratma otlağına

evcil düşmektense

yitip gitmeyi göze alan Neandertallerdir benim atalarım.

Abisi uyan

seni bal vermez arı, uyan

kâfidir ulan, kâfi 

Cehennemde Bir Mevsim’de debelenip durdun onca zaman

şimdi ayrılmanın vakti sığ sulardan

kibirli, buyurgan sulardan

hadi marş, marş, uyan

çapağını, merteğini Erciyes’in karlarıyla yunarsın, olmaz mı

kurulanırsın Çömlekçi’deki güneşle

varoluşa dönüyoruz abisi, uyan

varoluş yolları taşlı

varoluş yolları aşklı

diye çağırıp duruyordu hülyalı bir rüzgar, oy

o çıkardı beni baştan

gidip teslim oldum harman yerine

öyle abdal, öyle üryan

mevcudiyetten sürgünlüğün neresinden dönülürse şiirdir

harman ola, harman ola, harman.

Ölü diriliyor gözlerinin önünde, bak

Nisan’ı karşı konulmaz kılan bir şiire çalıştın çünkü kışın

kaçış çizgileri biriktirdin

sonra küçük bir büyük patlama

big bang

big bang

yokken, birdenbire var.

Ulu bir erdi Rimbaud

varmağla bitmeğle işi olmayan

fru fru eden yıldızların etrafında dönende

Habeşistan diye doludizgin atına atlayıp varoluşa açılanda.

Ağlarım şimdi ben balinalar gibi hiçin hiçin.

Ağlarım şimdi ben balinalar gibi hiçin hiçin yazısı ilk önce Uluer Aydoğdu üzerinde ortaya çıktı.

Big Bang (Büyük Patlama), başlangıcın, tekilliğin, yani uzay-zaman eşsizliğinin (singularity) kanıtı sayılıyordu önceleri. Hatta, Stephen Hawking’in doktora tezi bu konudadır. Sonrasında ise bunun tam tersini düşünmeye başlayacak ve bu doğrultuda Stephen Hawking olacaktır. (http://aykiriakademi.com/dusunce-balonu/dusunce-balonu-gorus-analiz/herseyin-teorisi-burasi-sicrama-diyari-uluer-aydogdu)

1977 Nobel Kimya Ödüllü Ilya Prigogine de “Big Bang’i, termodinamik istikrarsızlığın herhangi bir noktası” olarak kabul eder. Burada biraz daha eşelenecek olursam: Big Bang (Büyük Patlama), baharı karşı konulmaz kılan bir enerji birikiminin ilk anlarda müthiş bir tazyikle boşalıp zamanla giderek azalan hızlarda yayılıp dağılmasıdır. Kışın ya da uykudayken biriken enerji baharda patlar, öyle değil mi? Ama anlaşılacağı üzere ortada patlayan bir şey yoktur, az önce de söylediğim gibi ilk anlardaki boşalma öyle tazyiklidir ki bu yüzden patlama denmiştir. Simetri kırılması, düzen bozulmasıdır olan. Denge, uzak dengeye doğru bükülmüştür. Uykudan birden bire fırlar ayağa kalkarsın. Aslında ölünün dirilmesidir bir anlamda da, ama daha çok batımı takip eden doğumdur. Nitekim, Nietzsche de, “eğer, duyularımız yeterince iyi olsaydı uyuklayan bir kayalığın raks eden kaos olduğunu görürdük” diyerek dengenin aslında, aynı zamanda da uzak denge olduğunu söylemiştir. Düzen, mutlak bir düzen olmayıp için için ve dışın dışın kaostur da. Tersini düşünecek olursak, ah, evet azgın nehir de aynı zamanda düzenli ve dengede bir akıntıdır.

Ancak, “Dengedeyken madde kördür, çünkü zamanın oku yoktur”. İlya Prigogine, dengedeyken maddenin sleepwalker (uyurgezer) olduğunu özellikle vurgular ki bu durumu ‘var, ama yok, yok ama var’ şeklinde de ifade edebiliriz. Kapalı sistemlerin durumu tam da budur. İçeriden ve dışarıdan enerji akışları engellendiği için sistem var olan uyku ya da uyurgezerlik ve körlük durumunu sürdürme eğilimindedir. Bu yüzden, uygarlığımızın etos’unun, yani “kültürel değerler sistemi”nin tahmin edileceği üzere “eleştiriyi körelten” bir karakter taşımasına hiç şaşırmamak gerekir. Oysa ucu açık sistemlerde madde uyanık ve yakın/uzak çevresiyle dayanışmaya, işbirliğine, mübadeleye açıktır. Aynı zamanda da çevresindeki farklı değerler sistemine sahip olan ‘öbekleşmeleri’, ‘toplamları’ var olan düzene karşı bir tehdit olarak algılayıp görüldüğü yerde ezilmelidir sistematiği içinde değerlendirmez. Değerlendirmez çünkü uyanık olduğu için körlemesine, uyurgezer bir şekilde hareket etmez, tam tersine yeniliklerin, “ölümcül sıçramaların” tam da Marx’ın vurguladığı üzere ayrı anlam, değer ve kurallar dizinine sahip olanlar arasındaki karşılaşmalardan, çarpışmalardan doğacağını bilir. Hiç kuşkusuz “yaratma cesaretidir” bu. Yaratmak için cana kıymak gerekir. Yerleşik, verili olanın canına kıymak sahayı, sahneyi boş, beyaz bir sayfa yapıp bilinci yaratmaya kışkırtacaktır. Yaratmanın ve cana kıymanın zamanı gelecek / henüz zamanımız gelmedi diyor şair / ‘ilahi Eliot, daha ne zaman’ kabilesinden geliyorum ben.

Evcil düşürülüşümüzün zorba, kibirli ve cahil tarihi (III) yazısı ilk önce Uluer Aydoğdu üzerinde ortaya çıktı.

Frijot Capra’nın Fiziğin Tao’su (Fritjof Capra, Türkçesi: Kaan H. Ökten, Arıtan Yayınevi, İstanbul, 1991) adlı kitabının alt başlığı ilginçtir: Şiva’nın Raksı.  Atom altı parçacıkların dansını Hint tanrısı Şiva’nın raksına benzeten Capra’nın, öncesinde yazdığı Şiva‘nın Raksı, adlı makalesinden çıkmıştır bu kitap (Yeni Bir Düşünce, Fritjof Capra, Türkçesi: Mustafa Armağan, Ağaç Yayıncılık, İstanbul, 1992). Dansla kaos arasında doğrudan bir ilişki kurulabilir mi bilmiyorum ama Prigogine’den yola çıkarak dengedeyken kör olan maddenin uzak dengede uyanıp yakın / uzak çevresiyle dayanışmalara, işbirliğine giriştiğini biliyoruz. Ve burada bir düzen kırılması söz konusudur. Dengedeyken gerilen düzen büyük bir patlamayla (Big Bang) yayılıp dağılmaya başlar ki bu duruma uzak denge ya da kaos deriz.  

Diğer yandan Kaostan Düzene’de Weber, Prigogine’ye “Şimdi bilim, Şiva’nın dansıyla sembolize edilebilir mi?”, diye sorar. Prigogine, “Evet, Hintli bir arkadaşımdan, Şiva’nın bir elinde bir müzik aletini, bir davulu; diğerinde ise bir alevi tuttuğunu duymuştum. Alev, yok etme; davul ise yaratmadır. Ruh, hem yok etmeyi hem de yaratmayı birleştiriyor”, diye cevap verir. Weber’in, Lama Goinda gibi Budist bilim insanlarından aktardığı üzere “… Şiva’nın dönüştürmeci kozmolojideki dinamik prensip olarak algılanmasıyla” Prigogine ve Stengers’in “kaostan düzen doğar” şeklindeki yaratıcı kâinatının birbirinden çok da uzak olmadığını söylemek mümkün.

Valery’nin dediği gibi “zaman inşadır”. Burada ilginç bir bilgi verebiliriz: Doğumları, yani inşaları uzun süren şeylerin ölümleri de uzun sürer. Bu şeyler görece olarak katı, sert ve hareketsiz görünen şeylerdir. Bir başka deyişle düzenli, dengede şeylerden, nesnelerden, bedenlerden söz ediyoruz. Örneğin dağlar, kayalıklar. Ancak dışın dışın olmasa da için için gıvışdayıp raks ettiklerini söyleyebiliriz. Şunu söylemeye çalışıyorum: Düzen ile kaos iç içedir. Mutlak, yüzde yüz bir düzen olmadığı gibi mutlak, yüzde yüz kaos da yoktur. Mutlak bir denge, yüzde yüz bir denge olsaydı hiçbir şey olmazdı, olmazdım, olmazdınız. Düzen kaosa bükülürken kaostan da düzen doğar. Şu anda kendi bedenlerimiz dahil etrafımızda gördüğümüz, işittiğimiz, dokunduğumuz, kokusunu içine çekip yediğimiz içtiğimiz her şey, her nesne dengedeyken gerilen enerjinin devasa bir tazyikle boşalıp yayılmasının, dağılmasının ürünü. Yukarıda demiştik Big Bang (Büyük Patlama) diye. Böyle denmesinin nedeni baştaki tazyikin şiddetinden dolayı. Değilse patlayan bir şey falan yok. Belki, ‘baharı karşı konulmaz kılan bir enerji biriktirir doğa, kışın’ dersem daha iyi anlaşılır. Ah, evet “ayların en zalimi” bu yüzden “Nisan”dır. Bana ne diyemezsin! Uyanıp ayağa kalkar, yani dirilirsin. Aha işte küçük bir büyük patlama.      

Parsifal’da ne deniyordu: “Zaman, burada uzaylaşıyor”.

Kaostan düzen doğar yazısı ilk önce Uluer Aydoğdu üzerinde ortaya çıktı.

Bir deney yapalım, hayali, düşünsel bir deney:

“Olaylara sayılar verildiğini düşünün, sıfır da tekillik olsun. Tekillik bir olay değildir, sonsuz bir yoğunluk hali veya uzay-zamanın durduğu benzer bir şeydir. Bu durumda birisi “tekillikten sonraki ilk olay nedir” diye sorarsa, bu sorunun “sıfırdan büyük en küçük sayı nedir” sorusundan farkı yoktur. Böyle bir sayı yoktur, çünkü ne kadar küçük olursa olsun her kesir her zaman ikiye bölünebilir. Benzer şekilde bir ilk olay da yoktur.”

Nobel Kimya Ödüllü İlya Prigogine, Big Bang (Büyük Patlama)’ı görece bir tekillik olarak görüyordu çünkü öncesinin olduğunu düşünüyordu. Dengeden uzak dengeye. Ah, evet ölünün dirilişi.

Öyle görünüyor ki asla mutlak bir tekilliğe ya da uzay-zaman eşsizliğine ulaşamayız. Ne kadar geriye gidersek gidelim hep sonsuz bir şekilde geriye gitmiş oluruz ve her seferinde yine de elimizde sonsuz bir şekilde geriye gitmemiz gereken bir uzay-zaman kalır. Başka bir söyleyişle her bir uzay-zaman kendi özel bütünlüğü olan, diğerlerinden bağımsız, bütünüyle yeni, başka bir uzay-zamandır ve tam da bu yüzden tek, biricik ve eşsizdir ve kendi içinde yine kendi özel bütünlüğü olan, diğerlerinden bağımsız, bütünüyle yeni sonsuz uzay-zamanlar içerir. Diyeceğim, her kesir içinde sonsuz kesri barındırır, ya da Nietzscheci paradigma uyarınca “asla tamamlanamaz bir tamamlanmamışlık” söz konusudur.

Sıfırdan büyük en küçük sayı nedir? yazısı ilk önce Uluer Aydoğdu üzerinde ortaya çıktı.

Uzak denge ürünü olmasına rağmen görece olarak daha az akışkan, yani daha düzenli ve dengede olan, yani daha az titreşen şeylerin, nesnelerin, bedenlerin ömrü daha uzundur. Örneğin kayalar, örneğin dünya, örneğin güneş…

Düşünelim: Kayaların, dünyanın, güneşin yapılıp edilmeleri çok uzun sürdüğünden hayatları da daha uzun olacaktır.

Öyleyse şöyle bir formül kurabiliriz: Doğumu uzun süren şeylerin, nesnelerin, bedenlerin, örneğin dağların ölümü de uzun sürer.

Şöyle de denilebilir daha az akışkan şeyler, örneğin, nesneler, bedenler ağırdan alıp zamana yayarlar kendilerini.

Ancak, yine de bütün şeyler, bütün nesne ve bedenler şartlı, biçimli ve zamanlı yapılanmalardır. Ne diyordu Nietzsche: Eğer duyularımız yeterince iyi olsaydı uyuklayan bir kayalığın raks eden kaos olduğunu görürdük. Yani düzen ve kaos ya da uyku ve uyanıklık ya da denge ve uzak denge mutlak olmayan iki uğrak yeridir. Diğer bir deyişle yüzde yüz bir düzen olmadığı gibi yüzde yüz bir kaos da yoktur. Düzen ve kaos iç içedir.

Aha işte “Büyük Patlama” da zaten, sistem dengedeyken biriken enerjinin büyük bir tazyikle boşalarak yayılıp dağılmasıdır.

Ilya Prigogine (1977 Nobel Kimya Ödülü) de “Büyük Patlama“yı termodinamik istikrarsızlığın herhangi bir noktası olarak ele alır. Bir tekillik ya da başlangıç değildir.

I have an equation

Although it is a far balance product, the life of things, objects, bodies, which are relatively less fluid, more regular and in balance, ie less vibrating, is longer. For example rocks, for example the earth, for example the sun …

Let’s think: The rocks, the world, the sun will take longer to build and their lives will be longer.

So we can form an equation that: For example, the death of the mountains takes longer. Because their birth takes a lot of time.

It can be said that less fluid things, for example objects and bodies make themselves slowly and spread over to time.

However, all things, all objects and bodies are conditional, formal and timed configurations. What Nietzsche was saying : If our senses were good enough, we would see that a sleeping rock is the dancing chaos.
So order and chaos or sleep and wakefulness or balance and distant balance are two frequented non-absolute places. In other words, there is no one hundred percent order or one hundred percent chaos. Order and chaos are intertwined.

Here is The Big Bang is the discharging and distribution of the energy accumulated in the balance with a huge pressure.

Ilya Prigogine (1977 Nobel Prize in Chemistry) considers the Big Bang as any point of thermodynamic instability. It is not a singularity or beginning.

Bir denklemim var – I have an equation yazısı ilk önce Uluer Aydoğdu üzerinde ortaya çıktı.

Ben kimim? Yanlış soru. Ben neyim? Aha işte, doğru soru bu. Gördüğüm, işittiğim, dokunduğum, kokladığım, tattığım şeylerim ben, bütün bu şeylerin toplamı, bu şeylerden oluşan bir dünya. Fiziksel dünyanın bir parçası ve onunla çevrili. Videodaki kumrular gibi fiziksel bir beden, bir nesne, bir şey.

Dünyadan ayrı bir varlığım, varlığımdan başka bir dünya yok. Diğer şeyler, nesneler, bedenler gibi dünya hakkında bir dünyayım, dünyanın dibine düşmüş bir not ya da ana metin dünyaya açılmış bir parantez…

Karşılaştığım, koklaşıp öpüştüğüm, dokunduğum, yaslandığım, sırtımı dayadığım, üzerine bastığım, üzerimde gezinen, kavga ettiğim, dinleyip keyif aldığım, alıştığım ama ayrılınca deli gibi özlediğim şeylerin toplamıyım. Diğer bir deyişle bir dolu ben var bende, benden dışarı… Bunun ötesinde, berisinde herhangi bir şey yok. Varsa hayali ve kurgusaldır. Yanılsamadan, illüzyondan söz ediyorum. Tamam, yanılsama gerçektir, ama adı üstünde yanılsamadır. Zihinsel bir yapılanma.

Nesnel gerçeklikten kaçarken yakalandığımız girdaptan söz ediyorum. Dünya, o devasa cüssesine rağmen akıp giderken bu akıntının içinde ama akıntıyı görmezden gelen, akıntıya burun kıvıran, şiir kıvıran bir gerçelikten… Nesnel, fiziksel, yani ana metnin zihinsel kurgu ve kuruntulardan, sayıklamalardan bağımsız olduğundan… Ancak zihinsel bu yapılanmayı, gerçekliği aradan çekersek, insan diye bir varlık, onun varoluştan kopan ve giderek uzaklaşan tarihi, dolayısıyla da bu süreçte ortaya çıkan dilden sanata, bilimden kültürel varlıklara kadar devasa bir toplam ya da kesit ortadan kalkar. Bu anlamda hiçbir şekilde görmezden gelemeyeceğimiz hayali ve kurgusal bir gerçeklikle karşı karşıyayız. Ana metinden sapmış bir metin bu, ama hep gözümüzün önünde durmalı! Değilse gerçekçi olamayacağımız kesin.

Kapılmış gidiyorum varoluşumun bahtına. Azgın akıntıda görece olarak daha düzenli, daha dengeli bir şeyim. Kaosun içinde daha az kaotik bir nesne, bir beden. Bütün şeyler, bütün nesneler, bütün bedenler, dünya dahil, gezegenler, yıldızlar, gökadaları dahil, akıntının pıhtılaşmış hallerinden başka bir şey değil. Belirip belirip kaybolan, kaybolup kaybolup beliren kabarcıklar, öbekleşmeler, toplamlar. Örneğin taşlar, kayalar ya da dağlar, daha düzenli ve dengede şeyler oldukları için, daha uzun ömürlüler, ama Nietzsche’nin de dediği gibi “eğer duyularımız yeterince iyi olsaydı, uyuklayan bir kayalığın aslında raks eden kaos olduğunu görürdük”.

Öyleyse, dengenin ya da düzenin mutlak olmadığını söyleyebiliriz rahatlıkla. Yüzde yüz bir düzen olsaydı hiçbir şey olmazdı. Şimdi, şu an bunu okuyor olmazdınız. Ben de bunları yazamazdım zaten. Başka bir söyleyişle etrafımızda gördüğünüz her şey uzak dengenin ürünü. Peki ve güzel. Demek ki bir zamanlar bir denge, bir düzen vardı. Öyleyse denge ve uzak denge, düzen ve kaos, uyku ve uyanıklık, kış ve bahar varoluş sahanlığında doğurgan birer rahim olan uğrak yerlerinden başka bir şey değil. Birbirinin anaları!

Baharı karşı konulmaz kılan bir enerji biriktirir doğa, kışın. Sonra küçük bir Big Bang (Büyük Patlama). Olan tam da budur baharda. Biriken enerji öyle bir tazyikle boşalır ki patlamaya benzer, oysa patlayan bir şey yoktur, yalnızca biriken enerji, gerginlik boşalıp yayılıyor, dağılıyordur. Bana ne diyemezsiniz. Tam da bu yüzden “Nisan, ayların en zalimidir”. Aferin T. S. Eliot’a. Tabii büyülü bir şey bu, ölünün dirilişi, uyanış, ayağa kalkmak… Big Bang (Büyük Patlama)’da zaten budur. O ilk anlardaki tazyikten dolayı patlama denmiştir. Diğer yandan 77 Nobel Kimya Ödüllü Ilya Prigogine’ye göre de “Big Bang (Büyük Patlama), termodinamik istikrarsızlığın herhangi bir noktasıdır”, başlangıç ya da tekillik ya da uzay-zaman eşsizliği (singularity) değil.

(Devam edeceğiz, çünkü bu toprak tam da eşeleneceğim türden)

Dünyadan ayrı bir varlığım, varlığımdan başka bir dünya yok yazısı ilk önce Uluer Aydoğdu üzerinde ortaya çıktı.